Udhëzues

Kuzhina shqiptare: historia, përbërësit dhe gatimet

Kuzhina shqiptare nga ilirët te osmanët dhe sot: ndikimet, përbërësit bazë, 20 gatime për t'u njohur, pijet dhe zakonet e tryezës shqiptare.

Sofër në natyrë me gatime të Shqipërisë së Mesme: tavë dheu, qumështor, byrek me qumësht dhe një shishe raki dëllinje
Foto: Bibiomn, CC BY-SA 4.0, përmes Wikimedia Commons

Kuzhina shqiptare është kuzhinë mesdhetare me ngjyrime të forta ballkanike dhe osmane: vaj ulliri, kos e djathë i bardhë, mish qengji, perime të pjekura ngadalë në tavë, byrekë me petë të holla dhe ëmbëlsira me sherbet. Brenda këtij kuadri ajo ndryshon shumë nga malet e veriut te ullishtat e jugut, por kudo mbështetet te dreka e gjatë e familjes, buka që nuk mungon kurrë në tryezë dhe detyra për ta nderuar mikun.

Shtresat e historisë

Ilirët, që banonin këto troje në lashtësi, mbanin dele dhe rritnin ullinj e rrush. Grekët, romakët dhe bizantinët shtuan secili përbërës e receta. Pastaj erdhën osmanët, që e pushtuan vendin në shekullin XV dhe e sunduan deri në pavarësinë e vitit 1912. Prej tyre mbetën petët e holla, qebapët, byreku, bakllavaja, pilafi dhe erëzat.

Ndikimi, megjithatë, nuk shkoi vetëm në një drejtim. Antropologu Arsim Canolli kujton se në Turqi dy gatime mbajnë ende emër shqiptar: Arnavut ciğeri, “mëlçia shqiptare”, dhe Elbasan tava, që s’është tjetër veçse tava e kosit.

Pas vitit 1912 erdhën idetë italiane: ulliri, salca e domates dhe makaronat janë sot gjuhë e përbashkët e dy brigjeve të Adriatikut. Fqinjët ballkanikë sollën të tyret: ajvari, për shembull, u përhap nga Jugosllavia pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa flija ndahet me Kosovën.

Tryeza në vitet e komunizmit

Periudha komuniste la gjurmë të thella në kuzhinë. Disa data e shpjegojnë më mirë se çdo përshkrim:

Viti Çfarë ndodhi
1946 Të gjitha mallrat e konsumit vihen me racion
1957 Hiqet racionimi i ushqimeve (për mallrat e tjera qe hequr më 1956)
1967 Gjithë toka bujqësore kolektivizohet dhe ndalohen fetë
Fillimi i viteve 1980 Rikthehet racionimi i mishit, rreth 3-4 kg për familje në muaj
1990-1992 Kriza ushqimore; Italia dërgon 83.000 tonë ndihma
Korrik 1991 Toka u kthehet familjeve fshatare

Sheqeri, kafeja, vezët dhe djathi ndaheshin me listë. Libra gatimi kishte pak, dhe shumë receta e përbërës krahinorë humbën. Shteti imponoi produkte të njëtrajtshme, si djathi i bardhë katror. Albanologu Robert Elsie shkruante se gatimet tradicionale mbijetuan sidomos për mysafirët dhe për dasmat.

Rilindja e gatimeve të vjetra

Pas viteve 1990, me mbi 600.000 shqiptarë të emigruar brenda një dhjetëvjeçari, ushqimi i huaj dukej për një kohë më “modern” se ai i gjyshes. Kthesa erdhi më vonë. Kuzhinieri Bledar Kola u kthye nga jashtë dhe hapi Mullixhiun në Tiranë në vitin 2016; më 2018 nisi projekti RRNO, që bashkoi gjyshe e kuzhinierë për të shpëtuar recetat. Në Fishtë të Zadrimës, Altin Prenga ngriti Mrizin e Zanave, që shpesh quhet lokali i parë Slow Food në Shqipëri dhe që blen nga më shumë se 400 familje fermerësh. Emri vjen nga vepra e Gjergj Fishtës me të njëjtin titull, e vitit 1913.

Turizmi e ka përshpejtuar këtë rikthim: sipas FAO-s, numri i vizitorëve u rrit nga rreth 4 milionë në vitin 2016 në 8,4 milionë vetëm në dhjetë muajt e parë të vitit 2023, dhe agroturizmi u bë një nga arsyet për të ardhur.

Përbërësit bazë

Vaji i ullirit është yndyra më e vjetër dhe më e përdorur. Në vitin 2025 u vilën 143.383 tonë ullinj, mbi 80% e tyre në qarqet Fier, Elbasan, Berat dhe Vlorë. Numri i pemëve në prodhim u rrit në pak vite nga rreth 8 në rreth 12 milionë, dhe kultivari vendas kryesor është Kalinjoti.

Bulmeti: kosi, djathi i bardhë, gjiza dhe kaçkavalli, që pas djathit të bardhë është djathi më i dashur, i ngrënë i freskët ose i skuqur. Mishi: qengji për hell e për tavë kosi, edhe pse më shumë hahet mishi i lopës e i viçit. Misri: për bukë, për pispili e për ballokume. Bimët: në Shqipëri kultivohen rreth 250 bimë aromatike e mjekësore, dhe rigoni, trumza e sherebela eksportohen. Çaji i malit, nga bima Sideritis, është çaji më i pirë në vend.

20 gatime që duhet t’i njihni

Byrekë, pite e brumëra

  • Byreku, me petë të hapura me dorë dhe me gjizë, spinaq, mish, kungull ose hithra. Si ndryshon nga bureku boshnjak e böreku turk, e shpjegojmë te byrek, burek apo börek. Receta: byrek me spinaq.
  • Lakrori i Korçës, Pogradecit e Devollit, i pjekur nën saç me prush, me presh, lakër ose hithra. Korça i kushton edhe një festë.
  • Flija e veriut dhe e Kosovës, shtresë pas shtrese brumë i lëngshëm i lyer me ajkë.
  • Pispilia, pite me miell misri dhe presh ose zarzavate me djathë, nga Korça e Pogradeci.
  • Petullat, me sheqer, reçel ose djathë.

Tava e gjellë

  • Tava e kosit e Elbasanit, qengj e oriz nën kos e vezë.
  • Fërgesa e Tiranës, me speca, domate e gjizë; varianti tjetër bëhet me mëlçi.
  • Jani me fasule, sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit një nga gatimet më të dashura të shqiptarëve.
  • Tasqebapi, mish i zier ngadalë në salcë të trashë me paprika.
  • Gjeli i detit me përshesh, gatimi i natës së Vitit të Ri. Për përsheshin burimet ndryshojnë: disa e përshkruajnë si kulaç të njomur me lëng mishi, të tjerë si kulaç misri të shtypur.
  • Trahanaja, grurë i thartuar me kos e i tharë, që gatuhet si supë.

Perime, oriz e meze

  • Specat e mbushur me oriz e ndonjëherë me mish, ose me gjizë si te specat me gjizë në furrë.
  • Japrakët, gjethe hardhie me oriz, mish e barishte; në dimër e njëjta mbushje futet në gjethe lakre.
  • Qifqiu i Gjirokastrës, topa orizi me vezë e nenexhik, të skuqur në tavën me gropa. Edhe këtu burimet ndryshojnë: disa receta zyrtare përmendin djathë të freskët e miell.
  • Taratori me kos, kastravec e hudhër, dhe turshitë, pa të cilat nuk ka meze.

Mish e peshk

  • Qoftet, që shiten në qofteri, dhe kërnackat, qoftet e Korçës në skarë, që Agjencia Kombëtare e Turizmit i quan ushqimin autentik të korçarëve.
  • Pashaqoftet e jugut, në lëng me salcë të bardhë me miell, gjalpë, vezë e limon.
  • Kukureci i Himarës, meze e parë e drekës. Kurioziteti: gjuhëtari grek Babiniotis e nxjerr greqishten kokoreci nga shqipja, ndërsa fjalori turk i Nişanyan-it i nxjerr të dyja nga gjuhët sllave të jugut.
  • Tava e krapit e Shirokës dhe Zogajt, buzë liqenit të Shkodrës, me qepë, domate, spec, majdanoz e uthull.
  • Korani, trofta e Ohrit (Salmo letnica), që jeton vetëm në liqenin e Ohrit, është specie e rrezikuar dhe simbol i Pogradecit.

Për ëmbëlsirat, nga bakllavaja te trileçja, shihni udhëzuesin tonë për ëmbëlsirat shqiptare. Për dallimet mes veriut, qendrës e jugut, lexoni kuzhina sipas krahinave.

Pijet

Rakia është pija kombëtare. Skrapari njihet për rakinë e rrushit, ndërsa rakia e manit e Boboshticës, Drenovës dhe Trebickës, pranë Korçës, distilohet dy herë deri në rreth 45 gradë dhe është në Arkën e Shijes të Slow Food.

Vera shqiptare kaloi kohë të vështira: ra gjatë sundimit osman dhe u godit nga filoksera në vitin 1933. Sot kultivarët vendas më të rëndësishëm janë Shesh i Zi, Shesh i Bardhë, Kallmeti i Zadrimës dhe Vloshi i Vlorës e i Nartës, pranë të cilëve rriten Debina e Përmetit dhe Pulësi.

Kafeneja është institucion. Llogaritja e revistës Monitor për vitin 2016 nxori 654 bare e kafene për 100.000 banorë, një për çdo 152 vetë; me të dhënat e Eurostatit të vitit 2020, Shqipëria del e treta në Evropë, pas Portugalisë dhe Greqisë.

Birra Korça u themelua më 1928 në Korçë nga Umberto Umberti dhe Selim Mboria, u shtetëzua më 1946 dhe u privatizua më 1994. Në tryezën e përditshme gjenden edhe dhalla, boza dhe çaji i malit.

Tryeza dhe mikpritja

Dreka është tradicionalisht vakti kryesor, mëngjesi është i lehtë dhe darka më e vogël. Buka nuk mungon kurrë. Para gjellës vjen mezja: sallata, turshi, djathë, mish i tharë dhe një gotë raki.

Mikpritja ka edhe bazë juridike. Kanuni, e drejta zakonore e veriut, thotë në nenin 602 se shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut. Udhëtarja angleze Edith Durham shënonte në vitin 1910 se i zoti i shtëpisë i ofron mikut bukë, kripë e zemër, ndërsa Robert Elsie vërente se një familje mund të shpenzojë rrogën e një muaji për një vizitë të vetme.

Kalendari i tryezës ndjek edhe besimet. Bektashinjtë, ndryshe nga shumica e myslimanëve, e lejojnë verën dhe e mbyllin agjërimin e Matemit me ashure. Ortodoksët e juglindjes bëjnë qumështor para Kreshmës, dhe në Pashkë vezët e kuqe e qengji nuk mungojnë: gjatë komunizmit vezët ngjyheshin fshehurazi me lëvozhga qepe. Elbasani pjek ballokume për Ditën e Verës, më 14 mars.

Njohjet ndërkombëtare

Shqipëria nuk është pjesë e regjistrimit të dietës mesdhetare në UNESCO, që përfshin shtatë vende të tjera, por është një nga dhjetë vendet e regjistrimit të transhumancës në vitin 2023, shtegtimit sezonal të kopeve mes kullotave verore e dimërore. Dy produkte shqiptare janë Presidia të Slow Food: djathi Mishavinë i Kelmendit dhe glikoja e Përmetit. Në Arkën e Shijes janë të paktën dhjetë produkte të tjera, nga preshi i Belortajës te delja Bardhoka.

Pyetje të shpeshta

A ka Shqipëria një gatim kombëtar?

Zyrtarisht jo. Tava e kosit nga Elbasani është gatimi që quhet më shpesh kombëtar, sidomos në burimet e huaja. Në Turqi ajo njihet si Elbasan tava, me emrin e qytetit.

Pse Viti i Ri është festa e madhe e tryezës shqiptare?

Sepse nga viti 1967 deri në fund të vitit 1990 festat fetare ishin të ndaluara. Nata e Vitit të Ri u bë festa kryesore e familjes, me gjel deti, bakllava dhe raki, dhe ka mbetur e tillë edhe sot.

A është Shqipëria pjesë e dietës mesdhetare të UNESCO-s?

Jo. Dieta mesdhetare është e regjistruar në UNESCO për Qipron, Kroacinë, Spanjën, Greqinë, Italinë, Marokun dhe Portugalinë. Shqipëria është megjithatë pjesë e regjistrimit të transhumancës, shtegtimit sezonal të kopeve.

A është e vërtetë që Shqipëria ka më shumë kafene për banor se çdo vend tjetër?

Një llogaritje e revistës Monitor me të dhënat e INSTAT-it për vitin 2016 nxori 654 bare e kafene për 100.000 banorë, më shumë se Spanja. Me të dhënat e Eurostatit për vitin 2020, Shqipëria del e treta në Evropë, pas Portugalisë dhe Greqisë.

Cilat produkte shqiptare njihen nga Slow Food?

Dy janë Presidia të Slow Food: djathi Mishavinë i Kelmendit dhe glikoja e Përmetit. Të paktën dhjetë produkte të tjera, si rakia e manit e Boboshticës, janë në Arkën e Shijes.

Burimet