Udhëzues

Byrek, burek apo börek: cilat janë dallimet?

Byrek, burek apo börek? Dallimet mes byrekut shqiptar, burekut ballkanik dhe börekut turk: petët, mbushjet, format, emrat dhe historia e përbashkët.

Pite me djathë e mbështjellë në spirale, e pjekur në tepsi të rrumbullakët, me sipërfaqe të artë
Foto: Nok Selmani, CC BY-SA 4.0, përmes Wikimedia Commons (e përshtatur)

Byreku, bureku dhe böreku janë e njëjta familje brumërash dhe e njëjta fjalë në tri gjuhë. Böreku turk është origjinali dhe mbulon dhjetëra lloje, nga rolet e skuqura me djathë te tepsitë me shtresa. Bureku është forma ballkanike: në Bosnjë do të thotë vetëm pita me mish, ndërsa në Serbi, Maqedoni të Veriut e Slloveni është tepsi e rrumbullakët me çdo lloj mbushjeje, që blihet në furrë për mëngjes. Byreku shqiptar bëhet me petë të holla të hapura me okllai, në tepsi të rrumbullakët, me gjizë, spinaq, mish e shumë mbushje të tjera. Dallimet janë te brumi, te forma dhe te emrat që i vë secili vend.

Byreku dhe emrat e tij shqiptarë

Fjalori i shqipes e përkufizon byrekun si gatim me petë të shtruara në tepsi, me mbushje mishi të grirë, spinaqi, djathi e të tjera. Por shqipja ka disa emra për familjen e tij:

  • Pite është fjalë krahinore për byrekun dhe fjala e zakonshme në Kosovë, sidomos për pitat me gjalpë, vezë e djathë.
  • Lakrori i Korçës, Pogradecit, Devollit e Prespës e ka emrin nga lakra, zarzavatet. Bëhet me vetëm dy petë dhe me rreth një kilogram mbushje: qepë me domate, presh me gjizë ose gjizë me vezë. Tepsia vihet mbi një trekëmbësh mbi zjarr dhe mbulohet me saç të nxehur në prush, rreth njëzet minuta. Te arbëreshët e Italisë quhet lakruar.
  • Pispilia, edhe kjo e Korçës, zëvendëson petët e grurit me miell misri, me spinaq ose presh e ndonjëherë me djathë të bardhë. Fjalori e barazon me shapkat.
  • Flija e veriut dhe e Kosovës nuk është byrek: bëhet me shtresa brumi të lëngshëm, të pjekura një nga një nën saç.

Edhe brenda Shqipërisë receta ndryshon. Në Tepelenë, sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, byreku me lakër bëhet me brumë të hapur me dorë e të holluar me okllai, të lyer me vaj ulliri ose me gjalpë shtëpie. Te bektashinjtë, për Sulltan Nevruzin, më 22 mars, bëhet byreku me dymbëdhjetë lloje zarzavatesh.

Festa e Lakrorit

Çdo fund gushti e fillim shtatori, fshatrat Polenë, Voskopojë dhe Boboshticë organizojnë Festën e Lakrorit, me mbështetjen e Bashkisë së Korçës. Festa është e regjistruar në Regjistrin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, ku gjendet edhe glikoja e arrës e Përmetit.

Nga vjen fjala dhe nga vjen gatimi

Të tri emrat vijnë nga turqishtja börek. Për kuptimin e parë të fjalës gjuhëtarët nuk pajtohen. Shpjegimi më i përhapur e nxjerr nga një rrënjë turke që do të thotë “të përdredhësh” ose “të mbështjellësh”. Fjalori etimologjik turk Nişanyan propozon, me rezervë, një fjalë mesjetare për “veshkë e vogël” ose “bohçe e vogël”, dhe e quan huazim nga turqishtja fjalën persiane būrak, jo burim të saj. Dokumenti më i vjetër që citon është i vitit 1312, dhe aty përmenden copa brumi të mbushura me mish, një version në hell dhe një i ëmbël. Një kod ligjor osman i vitit 1502 përmend zanatin e börekçi-ve, byrekxhinjve.

Për origjinën e gatimit ka dy teori:

  • Azia Qendrore. Historiani Charles Perry mendonte se nomadët turq kishin dashuri të veçantë për bukët me shtresa e të palosura. Fjalori i Mahmud al-Kashgarit, i shekullit XI, përmend një bukë “të rrudhosur ose të palosur”, dhe Oxford Companion to Food shënon se böreku piqej fillimisht mbi sajin, fletën e hekurt të nomadëve, që të kujton saçin tonë.
  • Bizanti dhe Roma. Studiues të tjerë, si historiani Speros Vryonis, e shohin börekun si pasardhës të ëmbëlsirës bizantine me shtresa e djathë dhe të placentës romake, që Katoni e përshkruante rreth vitit 160 para Krishtit. Kritikët përgjigjen se ëmbëlsira romake ishte ndoshta shumë ndryshe.

E sigurt është roli i Perandorisë Osmane. Në fillim të shekullit XVI Stambolli kishte katër dyqane böreku për çdo furrë buke, böreku shërbehej në drekat e këshillit perandorak, dhe pushtimet osmane e çuan në Greqi, në Ballkan, në Krime, në Tunizi e në Algjeri.

Böreku turk

Në Turqi böreku është një kategori e tërë. Brumi quhet yufka, fletë me miell, ujë e kripë të hapura me oklava, një okllai i gjatë e i hollë. Për börek ato janë pak më të trasha se petët e bakllavasë. Llojet më të njohura janë su böreği, me petë të ziera shkurt në ujë, me djathë e majdanoz, për festa, fejesa e mortje; sigara böreği, role të holla me djathë, të skuqura; kol dhe gül böreği, role të mbështjella në spirale; çiğ börek, gjysmëhëna me mish, të skuqura, gatim i tatarëve të Krimesë; dhe Laz böreği i Detit të Zi, një börek i ëmbël me krem qumështi e piper të zi, që ka tregues gjeografik të regjistruar.

Bureku ballkanik

Bosnja: vetëm me mish

Në Sarajevë bureku ka gjithmonë mish. E njëjta pitë me djathë quhet sirnica, me spinaq zeljanica, me patate krompiruša, me kungull tikvenica, dhe së bashku janë të gjitha pita. Brumi hollohet me oklagija, mbështillet rreth mbushjes dhe vendoset në tepsi të rrumbullakët në rreshta ose në spirale që quhen zvrk. Disa furra piqin ende nën saç. Hahet i ngrohtë, me kos.

Rrjeti Balkan Insight flet për një tension të vazhdueshëm mes boshnjakëve, që e ruajnë emrin për mishin, dhe serbëve, kroatëve, maqedonasve e malazezëve, që çdo mbushje e quajnë burek. Furrtarët boshnjakë i quajnë të tjerat thjesht pita, ndërsa serbët, shqiptarët, maqedonasit dhe goranët nuk pajtohen.

Serbia: bureku i furrës dhe Nishi

Në Serbi bureku është tepsi e madhe e rrumbullakët, që shitet me çerek në furra dhe në buregdžinice, kryesisht për mëngjes e shpesh me kos. Mbushjet klasike janë mish, djathë ose asgjë (prazan, “bosh”). Furrtarët e Nishit theksojnë dhjamin dhe petët e bëra me dorë.

Nishi e quan të vetin burekun e rrumbullakët në tepsi. Organizata turistike e qytetit thotë se e bëri i pari aty një furrtar nga Stambolli në vitin 1498, por sindikata e furrtarëve jep vitin 1489 dhe asnjë burim nuk përmend dokumentin. Çdo verë qyteti mban Ditët e Burekut: në vitin 2026 vizitorët hëngrën rreth tetë tonë burek në katër ditë.

Sllovenia: bureku i shqiptarëve

Historia më interesante për lexuesin shqiptar vjen nga Sllovenia. Etnologu Jernej Mlekuž tregon se bureku erdhi atje me punëtorët e ushtarët nga republikat e tjera jugosllave dhe se shumica e burekut që shitej në rrugë piqej e shitej nga shqiptarë. Në vitet 1980 u bë ushqimi i studentëve e i punkëve, dhe pas pavarësisë një simbol i Ballkanit e i emigrantëve, i dashur e i përbuzur njëkohësisht. Në mure u shfaq grafiti nacionalist “Burek? Nein danke”.

Byreku, bureku dhe böreku krahasuar

Byreku shqiptar Bureku ballkanik Böreku turk
Ku Shqipëri, Kosovë, diaspora Bosnjë, Serbi, Maqedoni e Veriut, Mal i Zi, Kroaci, Slloveni Turqi dhe ish-trojet osmane
Çfarë mbulon fjala Çdo pitë me petë Në Bosnjë vetëm me mish; gjetkë çdo mbushje Një familje e tërë: të skuqur, të zier, të pjekur
Brumi Petë të holla me okllai, me vaj ose gjalpë Fletë të holluara, në Serbi shpesh me dhjamë Yufka, pak më e trashë se petët e bakllavasë
Mbushjet Gjizë, djathë, spinaq, mish, presh, domate, kungull, hithra, lakër Mish, djathë, spinaq, patate ose bosh Djathë me majdanoz, mish i grirë, spinaq, patate
Forma Tepsi e rrumbullakët, copa ose trekëndësha Tepsi e rrumbullakët, spirale (zvrk) në Bosnjë Role, spirale, gjysmëhëna, tepsi
Ku blihet Në shtëpi dhe në byrektore Në furra dhe në buregdžinice Në dyqanet e börekut, në furra

Byreku shqiptar ka gamë të gjerë mbushjesh: gjizë, djathë i bardhë, spinaq, mish me qepë, domate me qepë, presh, lakër, kungull, hithra, qumësht me vezë. Për ta bërë në shtëpi, shihni recetën tonë të byrekut me spinaq, që përdor petë të gatshme.

Kushërinjtë në Mesdhe

Në Greqi spanakopita e tiropita janë pita, fjalë që s’ka lidhje me börekun, ndërsa bureki dhe galaktobureko e mbajnë emrin e tij. Banica bullgare e ka emrin nga një folje sllave për “palosjen”. Burekas hebraike e morën emrin përmes gjuhës judeo-spanjolle, brik tunizian e konsideron Oxford Companion to Food versionin afrikano-verior të börekut, dhe armenët kanë byorek-un e tyre. Kudo që ta kërkoni, do të merrni një kushëri të të njëjtit brumë, të formuar nga pesë shekuj histori e përbashkët dhe nga zakone shumë vendore.

Pyetje të shpeshta

A janë e njëjta gjë byreku dhe bureku?

Janë e njëjta familje brumërash dhe e njëjta fjalë, që vjen nga turqishtja börek. Ndryshojnë zakonet: byreku shqiptar bëhet me petë të holla e me shumë lloje mbushjesh, ndërsa në Bosnjë fjala burek përdoret vetëm për pitën me mish.

Pse boshnjakët thonë se bureku është vetëm me mish?

Sepse në Bosnjë çdo mbushje ka emrin e vet: me djathë quhet sirnica, me spinaq zeljanica, me patate krompiruša, me kungull tikvenica, dhe të gjitha së bashku janë pita. Burek quhet vetëm ajo me mish. Serbët, maqedonasit e shqiptarët nuk e kanë këtë ndarje, dhe kjo është temë e një debati të vjetër e miqësor.

Cili është ndryshimi mes byrekut dhe lakrorit?

Lakrori i Korçës bëhet me vetëm dy petë dhe me shumë mbushje, rreth një kilogram, dhe piqet nën saç me prush. Byreku ka zakonisht shumë petë të holla dhe piqet në furrë.

Nga vjen fjala byrek?

Nga turqishtja börek. Shpjegimi më i përhapur e lidh me një rrënjë turke që do të thotë 'të përdredhësh' ose 'të mbështjellësh'. Fjalori etimologjik turk Nişanyan propozon, me rezervë, një fjalë mesjetare për 'veshkë e vogël' ose 'bohçe e vogël'.

Burimet