Udhëzues

Kuzhina sipas krahinave: veriu, qendra dhe jugu

Gatime tradicionale të jugut, të veriut dhe të Shqipërisë së Mesme: si ndryshon kuzhina shqiptare nga krahina në krahinë, qytet pas qyteti.

Qengj ose kec në hell duke u pjekur mbi prush në një vatër guri, gatim tradicional i Labërisë
Foto: Bashaj.village, CC BY-SA 4.0, përmes Wikimedia Commons (e përshtatur)

Kuzhina shqiptare ndjek formën e vendit. Veriu, me male të larta e dimër të ftohtë, gatuan me misër, fasule, patate, bulmet e mish të thatë. Shqipëria e Mesme, pjesa më e sheshtë e më e punuar, është shtëpia e tavave si tava e kosit dhe fërgesa, dhe e ëmbëlsirave të pasura. Jugu jeton me vaj ulliri, qumësht deleje, qengj, agrume dhe peshkun e Jonit e të liqeneve. Gatimet tradicionale të jugut zënë vendin më të madh në këtë udhëzues, por pothuajse çdo qytet, nga Kukësi te Konispoli, ka gatimin e vet.

Pse ndryshon kuzhina nga krahina në krahinë

Rreth tre të katërtat e Shqipërisë janë male e kodra. Alpet e Shqipërisë së Veriut ngrihen deri në rreth 2.700 metra, me pyje e pak banorë; vargjet gëlqerore të jugut janë të zhveshura ose me shkurre dhe përdoren kryesisht si kullota; ultësira perëndimore, rreth 200 km e gjatë, është zona kryesore bujqësore. Në bregdet klima është mesdhetare e butë, në lindje kontinentale me dimër të ftohtë. Këto dallime vendosin çfarë rritet dhe çfarë ruhet për dimër.

Ndarja në veri, qendër e jug është konventë, jo kufi i prerë. Shkumbini është afërsisht kufiri mes gegërishtes e toskërishtes, dhe Britannica shënon se para Luftës së Dytë Botërore dallimet mes veriut fisnor e jugut gjysmëfeudal, më të hapur ndaj ndikimeve të jashtme, ishin të theksuara. Asnjë burim që gjetëm nuk e lidh lumin drejtpërdrejt me gatimet, por si orientim mbetet i dobishëm.

Një burim i vlefshëm për këtë temë është Regjistri Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, ku janë të regjistruara gatime si flija e Kukësit, tava e krapit, tava e koranit, pashaqoftet, glikoja e arrës, osat, trahanaja dhe buka me qiqra.

Veriu: misër, bulmet dhe mish mali

  • Flija. Regjistri e shënon si gatim të zonës së Kukësit: shtresa brumi të lëngshëm që piqen një nga një nën dy saçe, për dy deri në tri orë. Bëhet për Bajram, për Ditën e Verës, për festat e familjes e për ditët e zisë. Flija e Kukësit është në procedurë për t’u regjistruar si specialitet tradicional i garantuar. Burimet nuk pajtohen se ku e ka qendrën: disa thonë kryesisht Kosova, të tjerë veriu i Shqipërisë dhe Kosova bashkë.
  • Tava e krapit e Shkodrës. Krapi i liqenit kripet, skuqet dhe piqet në salcë me qepë, hudhër e domate, me uthull e kumbulla të thata. Në Malësi të Madhe varianti bëhet me limon e dafinë, pa djegës. Shiroka dhe Zogaj janë fshatrat ku shërbehet më shumë.
  • Jufka e Dibrës. Makarona të bëra me dorë me miell gruri të fortë, qumësht e vezë, me brumë që lihet të thartohet nga një deri në pesë ditë. Në Arkën e Shijes të Slow Food shënohet si prodhim i grave të Vakufit. Dibra ka edhe pulë me jufka, speca me gjizë dhe fasule me pastërma, dhe raki kumbulle.
  • Mishavina e Kelmendit. Djathë veror nga Lepusha, Budaçi e Vermoshi, me qumësht lope, deleje e dhie: gjiza thahet 7 deri në 10 ditë, thërrmohet, kripet dhe regjet rreth dy muaj në enë druri të mbyllur me gjalpë. E bëjnë 17 familje dhe është Presidium i Slow Food. Po në Kelmend, maza e çapres është ajkë qumështi e zier, e kripur dhe e regjur në lëkurë qengji ose kecit, që i shërbehet mikut.
  • Gështenjat. Tropoja ka pyllin më të madh të gështenjës në Shqipëri, mbi 2.200 hektarë, për supa e ëmbëlsira me mjaltë; lakrori i Tropojës bëhet edhe me miell gështenje e arra. Gështenja e Malësisë së Madhe, me mbi 450 hektarë në Reç, është tregues gjeografik i mbrojtur në Bashkimin Evropian që nga viti 2025.
  • Kallmeti i Zadrimës, rrush i zi vendas, rritet edhe në Mirditë, Lezhë, Shkodër e Malësi të Madhe.

Mirdita njihet për lakër të zezë me mish derri e për mish të thatë, Puka për mjaltë, çaj mali e gatime me hithra, Kukësi për pite, flija, raki rrushi, kumbulle e dëllinje, hasude e hallvë. Edhe për kaçamakun burimet ndryshojnë: zakonisht përshkruhet me miell misri, por faqja zyrtare e turizmit për Malësinë e Madhe e quan kaçamak edhe një gatim me patate të ziera e gjalpë.

Shqipëria e Mesme: tava, shpendë dhe ëmbëlsira

  • Fërgesa gatuhet në Tiranë, Durrës, Kavajë, Shijak e Elbasan, me speca, domate, qepë e gjizë në tavë balte; në Tiranë varianti me mëlçi konsiderohet më tradicionali. Edhe këtu burimet nuk përputhen: faqja zyrtare e turizmit për Tiranën përshkruan një fërgesë me mish, kos e vezë, ndërsa ajo e Gjirokastrës flet për një variant jugor pa speca.
  • Tava e kosit e Elbasanit, e njohur në Turqi si Elbasan tava. Elbasani ka edhe ballokumet e Ditës së Verës (shihni ëmbëlsirat shqiptare), çomlekun dhe tavat me kumbulla, si dhe vajin e ullirit Valmi, tregues gjeografik i mbrojtur në BE që nga viti 2025.
  • Gjeli i detit me përshesh është gatimi i natës së Vitit të Ri. Myzeqeja, fusha më e madhe e vendit, e kënetë deri pas Luftës së Dytë Botërore dhe më pas “hambari i Shqipërisë”, lidhet veçanërisht me të. Për përsheshin burimet ndryshojnë: disa e përshkruajnë me kulaç misri të thërrmuar, të tjerë si qull gruri ose misri, i përhapur sidomos në jug.
  • Bregdeti. Durrësi njihet për midhje me limon, supë peshku, kallamarë dhe tavë lemi, tavë mishi me kos e vezë; Divjaka dhe laguna e Karavastasë për ngjala, levrek e karkaleca; Lushnja për lakror sipas mënyrës së Myzeqesë dhe japrakë.
  • Berati njihet për fiq e ullinj, për taboshin, ëmbëlsirë me limon e arra, për kabuninë dhe japrakët.

Jugu: gatimet tradicionale nga Gjirokastra te Butrinti

Jugu bashkon prodhimet e fushës, bulmetin, agrumet e vajin e ullirit, me peshkun e bregdetit. Kopetë e kullotave të jugut japin kos deleje shumë të trashë, sidomos rreth Gjirokastrës.

Gjirokastra dhe Lunxhëria

  • Qifqitë: topa orizi me vezë, nenexhik e piper, të skuqur në një tigan bakri me pesë ose shtatë gropa. Punimi i këtij tigani është vetë i regjistruar si trashëgimi.
  • Pashaqoftet: qofte të vogla në supë me vezë e limon, që bëhen edhe në Përmet.
  • Oshafi: puding me qumësht deleje e fiq të thatë; faqja zyrtare e turizmit e përshkruan me bajame.
  • Zahiretë e dimrit: osat, brumë me vezë i tharë, dhe trahanaja ruhen për muajt e ftohtë.
  • Lakrori me kokosh i Libohovës, me gjel e qepë, është në regjistër; në Lunxhëri përmenden edhe groshët, shqetoja e lakrori.

Përmeti

Glikoja e Përmetit, me arrën e njomë si klasiken, është Presidium i Slow Food; glikoja e arrës, me dyzet ditë njomje në ujë me gëlqere, është në regjistrin kombëtar. Përmeti ka edhe verëra të bardha, raki, raki rigoni, pastërma dhie, gjalpë deleje të kripur dhe mjaltin e Bedunicës, që është specialitet tradicional i garantuar.

Korça, Devolli dhe Kolonja

Korça është kryeqyteti i pitave: lakrori nën saç, me Festën e Lakrorit çdo fund gushti e fillim shtatori në Polenë, Voskopojë e Boboshticë. Pastaj kërnackat në skarë, petka, pispilia, sodaniku, dredhaniku dhe trahanaja e ëmbël e e thartë. Birra Korça, e themeluar më 1928, ka festën e saj të birrës në gusht. Në Devoll e Kolonjë gjenden pispilia, lakrori dhe kabunia.

Pogradeci

Tava e koranit piqet në tavë balte me qepë të kuqe të Linit dhe arra, dhe është e regjistruar si trashëgimi. Korani, trofta e Ohrit, jeton vetëm në këtë liqen dhe është specie e rrezikuar: në Shqipëri peshkimi ndalohet nga 1 dhjetori deri rreth 1 marsit, dhe një qendër në Lin rimbush çdo vit liqenin me qindra mijëra peshq të vegjël. Pogradeci ka edhe bukën me qiqra për dasma e festa.

Vlora, Himara dhe Butrinti

Vlora njihet për levrek, koçë, kallamarë, midhjet e gjirit, pite me barishte të egra, vaj ulliri e verë. Kalinjoti, “ulliri i Vlorës”, është pjesë e kulturës ushqimore të Labërisë, dhe Vloshi vjen nga Narta. Në Himarë dreka hapet me qengj në hell e me kukurec, dhe nuk mungojnë fiqtë e thatë. Në Butrint midhjet kultivohen që nga vitet 1960; prodhimi arriti 5.000 tonë më 1989, para se BE-ja të ndalonte eksportin pas kolerës së vitit 1994.

Skrapari dhe Tepelena

Skrapari njihet për rakinë e rrushit dhe për pekmezin, Tepelena për petanikun dhe për një tavë të thartë me mish dhie ose qengji. Mishi në hell përmendet për Gjirokastrën, Tepelenën, Memaliajn, Këlcyrën e Finiqin.

Krahinat me një shikim

Veriu Qendra Jugu
Relievi Male të larta, liqene, laguna Fusha, kodra, bregdet Male gëlqerore, kullota, bregdeti i Jonit
Bazat Misër, fasule, patate, lakër, mish i thatë Qengj, shpendë, perime, bulmet Vaj ulliri, qumësht deleje, qengj, agrume, peshk
Gatimet Flija, tava e krapit, jufka Tava e kosit, fërgesa, gjeli me përshesh Qifqitë, lakrori, glikoja, tava e koranit
Rakia Kryesisht kumbulle Rrushi e kumbulle Kryesisht rrushi
Produkte të njohura Mishavina, gështenja e Malësisë, Kallmeti Vaji Valmi i Elbasanit, ballokumet Glikoja e Përmetit, Kalinjoti, midhjet e Butrintit

Besimet dhe tryeza

Burimet i lidhin gatimet me besimin vetëm në raste të veçanta, jo si rregull krahinor. Gratë katolike të Kelmendit bënin kryq mbi bukën e misrit; ortodoksët e Nartës përdorin verën Vlosh në festa; goranët myslimanë bëjnë boza me mel; në Pogradec buka me qiqra mban një vezë të kuqe në Pashkë dhe shoqërohet me hallvë në Bajram; ortodoksët bëjnë lakror për Shën Vasilin; flija e Kukësit bëhet për Bajram.

Përtej kufijve

Kuzhina e Kosovës është kryesisht shprehje e kuzhinës shqiptare, me flija, pite e tavë Prizreni. Në Maqedoninë e Veriut shqiptarët e Prespës e të Manastirit bëjnë lakror. Arbëreshët e Italisë së Jugut ruajnë versionet e tyre në Kalabri, Sicili, Molize e gjetkë, dhe disa produkte, si jufka, gjenden edhe te ata. Kuzhina çame është përzierje e kuzhinës shqiptare me atë greke, me djathëra, qengj të pjekur me kos, trahana, tarator e byrek.

Pyetje të shpeshta

Cilat janë gatimet tradicionale të jugut?

Qifqitë, pashaqoftet dhe oshafi i Gjirokastrës, glikoja e Përmetit, lakrori, kërnackat dhe pispilia e Korçës, tava e koranit e Pogradecit, qengji në hell dhe kukureci i Himarës, peshku e midhjet e Vlorës dhe të Butrintit, petaniku i Tepelenës.

Cili është dallimi kryesor mes kuzhinës së veriut dhe asaj të jugut?

Veriu malor gatuan më shumë me misër, fasule, patate, lakër, bulmet dhe mish të thatë, dhe rakinë e bën kryesisht me kumbulla. Jugu mbështetet te vaji i ullirit, qumështi i deles, qengji, agrumet dhe peshku, dhe rakia bëhet me rrush.

A është Shkumbini kufiri i kuzhinës?

Shkumbini është afërsisht kufiri mes dialekteve gege dhe toske. Burimet e përdorin për gjuhën dhe historinë, jo për gatimet, prandaj është vetëm një orientim i përafërt.

Cilat produkte shqiptare janë të mbrojtura në Bashkimin Evropian?

Që nga viti 2025, gështenja e Malësisë së Madhe dhe vaji i ullirit Valmi i Elbasanit janë tregues gjeografikë të mbrojtur në BE. Në Shqipëri, në shkurt 2025, ishin regjistruar 18 tregues gjeografikë kombëtarë dhe 5 specialitete tradicionale të garantuara.

Burimet