Udhëzues

Ëmbëlsirat tradicionale shqiptare: historia dhe zakonet

Ëmbëlsirat tradicionale shqiptare: nga bakllavaja e Vitit të Ri te ballokumet e Elbasanit, glikoja e Përmetit dhe trileçja. Nga vijnë dhe kur hahen.

Copa tespishteje me arra, të vendosura në formë ylli mbi një dërrasë druri
Foto: Nok Selmani, CC BY-SA 4.0, përmes Wikimedia Commons (e përshtatur)

Ëmbëlsirat tradicionale shqiptare janë kryesisht ëmbëlsira me sherbet, të trashëguara nga kuzhina osmane: bakllavaja, kadaifi, revania, sheqerparet. Pranë tyre qëndrojnë pudingat me qumësht e oriz, ballokumet e Elbasanit, glikoja e Përmetit dhe një ardhje e re që brenda pak vitesh u bë klasike, trileçja. Pothuajse secila ka momentin e vet: Vitin e Ri, Bajramin, Ditën e Verës, dasmën ose mikun që troket në derë.

Një trashëgimi e përbashkët me fqinjët

Gjatë shekujve të sundimit osman, nga shekulli XV deri në pavarësinë e vitit 1912, në kuzhinën shqiptare hynë petët e holla, arrat dhe sherbeti. Prandaj shumë ëmbëlsira kanë të njëjtin emër në shqip, turqisht, greqisht apo boshnjakisht. Studiuesit e kuzhinës theksojnë se ndikimi nuk shkoi vetëm në një drejtim: në Turqi, për shembull, ka gatime që mbajnë emrin e Elbasanit. Kjo trashëgimi e përbashkët mbetet edhe temë e ndjeshme, dhe se kujt i përket bakllavaja debatohet ende në gjithë rajonin.

Pas vitit 1912 erdhi ndikimi italian. Edhe vetë fjala pastiçeri vjen nga italishtja, dhe sot çdo qytet ka pastiçeritë e veta, me kremra e pandispanja pranë ëmbëlsirave me sherbet. Gjatë komunizmit ushqimet ishin me racion, sheqeri e kafeja ndaheshin me listë dhe shumë receta familjare humbën. Ëmbëlsirat e festave, megjithatë, mbijetuan, sepse familjet kursenin për t’i bërë.

Bakllavaja, ëmbëlsira e Vitit të Ri

Bakllavaja shqiptare bëhet me shumë petë të holla, shpesh të hapura në shtëpi, të lyera me gjalpë dhe të shtruara me arra të grira; në disa familje me lajthi ose bajame. Pritet në romb para se të futet në furrë, dhe sherbeti i ngrohtë hidhet sapo të dalë.

Për shumicën e shqiptarëve bakllavaja është ëmbëlsira e Vitit të Ri. Përgatitja nisej ditë më parë. Gjatë komunizmit, kur festat fetare u ndaluan dhe 31 dhjetori u bë festa kryesore e familjes, tepsia e bakllavasë zuri vendin e parë në tryezë dhe e ka ruajtur deri sot. Bëhet njësoj për festat e të tri besimeve, dhe në Prizren thuhet se dreka e Bajramit pa bakllava nuk është e plotë.

Disa kuriozitete nga historia e saj:

  • Përmendja më e hershme e njohur e bakllavasë është në një poezi të dervishit Kajgusuz Abdal, në fillim të shekullit XV, sipas studiueses turke Mary Işın. Regjistrat e kuzhinës së pallatit osman e përmendin në vitet 1470.
  • Nga viti 1520 deri më 1826, në ditën e pesëmbëdhjetë të Ramazanit, sulltani u dërgonte jeniçerëve tepsi me bakllava në një kortezh që quhej Baklava Alayı, kortezhi i bakllavasë.
  • Të krishterët e Perandorisë e bënin për Kreshmë me 40 ose 33 petë: aq sa ditët e agjërimit ose vitet e Krishtit.
  • Origjina mbetet e diskutuar. Disa studiues e vendosin formën e sotme në pallatin osman, në Greqi theksohen ëmbëlsirat me shtresa të Greqisë së lashtë dhe të Bizantit, ndërsa historiani amerikan Charles Perry e lidh me bukët me shtresa të popujve turkikë të Azisë Qendrore.

Kadaifi, revania dhe ëmbëlsirat e tjera me sherbet

Kadaifi bëhet me fije brumi në vend të petëve, me arra dhe sherbet me limon. Emri gjendet në tekste osmane të shekullit XV. Në Shqipëri është shoqëruesi i zakonshëm i bakllavasë në Vitin e Ri, shpesh me aromë karafili.

Revania është pandispanjë me bollgur ose miell, vezë e gjalpë, e njomur me sherbet dhe shpesh me aromë agrumesh. Agjencia Kombëtare e Turizmit e rendit ndër ëmbëlsirat e festave, sidomos në Tiranë. Për emrin ka dy shpjegime: fjalorët turq e nxjerrin nga një fjalë persiane për vajin ose gjalpin, ndërsa një histori popullore e lidh me Revanin (Jerevanin e sotëm) dhe me një fushatë osmane të shekullit XVII. Një recetë e ngjashme gjendet që në një libër gatimi të Andaluzisë së shekullit XIII.

Sheqerparet janë biskota me bollgur të njomura me sherbet. Emri turk şekerpare do të thotë “copë sheqeri”, dhe ëmbëlsira dokumentohet që në shekullin XIX.

Shëndetlia bëhet me mjaltë, vezë, arra e gjalpë, pritet në romb dhe merr sherbet. Emri të sjell ndër mend fjalën “shëndet”, por asnjë burim i besueshëm që kemi gjetur nuk e shpjegon prejardhjen e tij.

Tullumbat janë shufra brumi të skuqura dhe të zhytura në sherbet. Fjala vjen nga turqishtja osmane, ku do të thotë “pompë”, dhe atje kishte hyrë nga italishtja tromba. Receta më e vjetër e shkruar që njihet është e vitit 1900.

Pudingat: sultjashi, kabunia, ashureja, oshafi

  • Sultjashi, orizi me qumësht e kanellë, e ka emrin nga turqishtja sütlaç, e cila vjen nga sütlü aş, “gjellë me qumësht”. Në Kosovë quhet shpesh tamëloriz.
  • Kabunia është rast i qartë ku burimet nuk pajtohen. Një variant i regjistruar në libra të viteve 1930 për Krujën e gatuan orizin e skuqur në gjalpë me lëng mishi dashi, me rrush të thatë, sheqer, kanellë e karafil, dhe e shërben të ftohtë. Agjencia Kombëtare e Turizmit përshkruan një version pa mish, të ngrohtë, tipik për Korçën dhe Devollin, për gëzimet familjare dhe për dimrin.
  • Ashureja ka vend të veçantë te bektashinjtë. Pas dhjetë ditëve të agjërimit të Matemit, ata gatuajnë një puding me grurë, fasule, misër, fiq të thatë, rrush të thatë, arra, sheqer e kanellë, që zien rreth dhjetë orë ndërsa lexohen vargje nga Kurani, dhe e ndajnë me të gjithë për të përkujtuar Imam Hyseinin dhe 72 dëshmorët e Qerbelasë. Në gjithë Ballkanin dhe në Turqi ashureja lidhet me legjendën e arkës së Noes.
  • Oshafi është ëmbëlsira e Gjirokastrës: qumësht dele i trashur ngadalë me sheqer, që hahet i vakët ose i ftohtë, sidomos në verë. Disa përshkrime shtojnë fiq të thatë e kanellë, të tjerë bajame. Kurioziteti: hoşaf në turqisht, nga persishtja “ujë i mirë”, është një komposto me fruta të thata, pra emri është i njëjtë, por gatimi tjetër.
  • Qumështori është krem i pjekur me qumësht, vezë e sheqer, pa petë. Lidhet me kalendarin ortodoks, por burimet ndryshojnë: disa e vendosin në Pashkë, të tjerë në ditët para Kreshmës, sidomos në juglindje.
  • Hallva shqiptare njihet në tri lloje kryesore: me miell, me bollgur dhe me susam. Fjala ka ardhur në shqip përmes turqishtes osmane nga arabishtja.

Ballokumet e Elbasanit dhe Dita e Verës

Ballokumet bëhen me miell misri, gjalpë, sheqer e vezë, të rrahura gjatë me dorë në tas bakri. Disa receta shtojnë finjë, ujë të zier me hi druri, dhe për këtë ëmbëlsira njihet edhe si “kulaç me finjë”. Në Elbasan receta e familjes është krenari, dhe ballokumet shkëmbehen me fqinjët e të afërmit.

Ato piqen për Ditën e Verës, më 14 mars, që sipas kalendarit të vjetër binte më 1 mars. Festa ka origjinë pagane dhe Elbasani konsiderohet djepi i saj: ndizen zjarre dhe në dorë lidhet verorja, një gajtan bardh e kuq. Për rrënjët e saj burimet përmendin një tempull të lashtë pranë Shkumbinit: disa flasin për Zanën e Malit, të tjerë për një shenjtërore të Dianës në Çermenikë. Që nga viti 2004 Dita e Verës është festë zyrtare në Shqipëri.

Për emrin tregohet një legjendë: një sundimtar osman i Elbasanit, kur i provoi, tha se ishin si llokume. Burimet nuk pajtohen as për shekullin (XV apo XVI) dhe e trajtojnë si etimologji popullore. Vetë llokumja, që në Ballkan hahet me kafe, e ka emrin nga arabishtja luqma, “kafshatë”.

Glikoja e Përmetit

Glikoja është frut i plotë i ruajtur në shurup të trashë, dhe qyteti që lidhet më shumë me të është Përmeti. Më e njohura është glikoja e arrës: arrat mblidhen të njoma, nga 1 deri më 15 qershor, lihen rreth dyzet ditë në ujë me gëlqere dhe pastaj ziejnë me sheqer në kazan bakri, me pak limon në fund. Në Përmet bëhet edhe me qershi të bardha, patëllxhanë, fiq të egër, kumbulla e kajsi, madje edhe me domate e karota.

Sipas Fondacionit Slow Food, mysafiri që hyn në një shtëpi në Përmet merr menjëherë gliko, dhe vetëm pak familje e prodhojnë sot për shitje. Glikoja e Përmetit është Presidium i Slow Food, ndërsa glikoja e arrës është në Regjistrin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale.

Trileçja: nga Tirana në Stamboll

Trileçja është pandispanjë e njomur me qumësht e pana dhe e mbuluar me karamel. Emri vjen nga spanjishtja tres leches, “tre qumështe”. Si arriti këtu, tregohet në dy mënyra.

Historia më e përhapur, që e ka shkruar edhe shtypi turk, thotë se shqiptarët e njohën nga telenovelat latinoamerikane të viteve 1990. Një hetim i revistës Kosovo 2.0 në vitin 2024 gjeti një gjurmë më të saktë:

Viti Çfarë ndodhi, sipas Kosovo 2.0
2002 Në një restorant në Tiranë shërbehet tres leches me krem qumështi, pa shumë sukses
2005 Një kuzhinier italian në Tiranë improvizon versionin me karamel
2006 Arrin në Kosovë, ku shkruhet shpesh “trileqe”
2007 Gjendet kudo në Shqipëri dhe arrin në Tetovë
2008 Hapet në Stamboll, në lagjen Fatih, nga të afërm të një familjeje ëmbëltoresh nga Tetova
2014-2015 Receta më e kërkuar në Google në Turqi

As për “tre qumështet” nuk ka marrëveshje. Në Stamboll disa e bëjnë me qumësht lope, dhie e deleje, të tjerë me kajmak bualli. Në Shqipëri përdoret zakonisht qumësht lope me pana.

Kuleçët e nuses, kurabietë dhe petullat

Agjencia Kombëtare e Turizmit regjistron zakonin e kuleçëve të nuses: kuleçë me miell misri e gjalpë që nusja e re i përgatit rreth dy javë pas dasmës. Kurabietë, biskota të brishta me gjalpë, kanë emër të përbashkët me gjithë hapësirën osmane, ndërsa petullat qëndrojnë mes të ëmblës e të kripurës: me sheqer pluhur, me reçel ose me djathë të bardhë.

Kalendari i ëmbëlsirave

Rasti Ëmbëlsirat Shënim
Viti i Ri Bakllava, kadaif, revani Festa kryesore e familjes që nga koha e komunizmit
Bajrami Bakllava dhe ëmbëlsira me sherbet Shtrohen për vizitat e familjes
Dita e Verës (14 mars) Ballokume Me rrënjë në Elbasan
Ashureja Ashure Te bektashinjtë, pas agjërimit të Matemit
Pashkët dhe Kreshma ortodokse Qumështor Burimet ndryshojnë për momentin
Dasma Ëmbëlsira me sherbet, mjaltë, kuleçë Mysafirët priten me ëmbëlsira
Çdo vizitë Gliko, llokume me kafe E para gjë që i ofrohet mikut

Pyetje të shpeshta

Nga vjen trileçja?

Emri dhe ideja vijnë nga ëmbëlsira latinoamerikane tres leches. Versioni me karamel, që njihet sot në gjithë Ballkanin dhe në Turqi, u përhap nga Tirana në mesin e viteve 2000. Sipas një hetimi të revistës Kosovo 2.0, ai lindi në kuzhinën e një restoranti në Tiranë në vitin 2005; historia e telenovelave është më e përhapur, por nuk ka prova.

Pse ballokumet bëhen për Ditën e Verës?

Sepse të dyja lidhen me Elbasanin. Dita e Verës, më 14 mars, është festë pagane e pranverës që e ka djepin në Elbasan, dhe ballokumet janë ëmbëlsira e qytetit që familjet i pjekin dhe i shkëmbejnë atë ditë.

Cila është ëmbëlsira tradicionale e Vitit të Ri?

Bakllavaja. Gjatë komunizmit, kur 31 dhjetori u bë festa kryesore e familjes, bakllavaja zuri vendin e parë në tryezë dhe e ka ruajtur deri sot. Shpesh shoqërohet me kadaif ose revani.

Çfarë është ashureja dhe kur bëhet?

Është puding me grurë, fasule, fruta të thata dhe arra. Bektashinjtë e gatuajnë në fund të agjërimit të Matemit, për të përkujtuar Imam Hyseinin dhe dëshmorët e Qerbelasë, dhe e ndajnë me fqinjët.

Me çfarë bëhet glikoja e Përmetit?

Më e njohura është me arra të njoma, por në Përmet bëhet edhe me qershi të bardha, kumbulla, fiq, kajsi e patëllxhanë. Frutat lihen në ujë me gëlqere dhe pastaj ziejnë me sheqer në kazan bakri.

Burimet